انسان برای تعامل موثر با محیط كار و تجهیزات همواره نیازمند روشنایی مطلوب می باشد،روشنایی مطلوب شامل مؤلفه های كمی و كیفی هست که برای کسب اطلاعات بیشتر توصیه می شود راهنمایی ارزیابی روشنایی در محیط کار به تدوین وزارت بهداشت را مطالعه نمایید. در مباحث روشنایی در محیط كار اعم از صنعتی و غیر صنعتی از نظر تأمین نیازهای بهداشت، ایمنی و ارگونومی مستلزم رعایت همه مؤلفه های ( کمی و کیفی ) روشنایی مطلوب می باشد. روشنایی ناقص یا نامطلوب میتواند علاوه بر اثرات مریی بر سیستم بینایی، اثرات غیر مریی شامل اثرات بر كارایی ذهنی و عصبی روانی و فیزیولوژیک شاغلین داشته باشد. 

الزامات سنجش و اندازه گیری روشنایی در محیط کار

هدف سنجش

قبل از آغاز سنجش تعیین هدف روشنایی مهمترین گام می باشد زیرا با توجه به نوع هدف پروژه اندازه گیری،روش سنجش  ،دستگاه و نحوه ارزیابی می تواند متفاوت باشد. برخی اهداف اندازه گیری روشنایی در محیط کار عبارتند از

  • سنجش روشنایی عمومی به منظور تعیین کفایت روشنایی روی سطوح
  • سنجش روشنایی موضعی به منظور تعیین مطلوبیت روشنایی روی سطوح خاص
  • بررسی درخشندگی
  • ارزیابی فنی و ممیزی انرژی ( مرتبط با الزامات ممیزی ایزو 50001 )


جمع آوری اطلاعات

پس از تعیین هدف اندازه گیری مرحله بعدی جمع آوری اطلاعات می باشد، در این مرحله باید به توجه به الگوهای سیستم روشنایی سایت نحوه سنجش روشنایی که می تواند شبکه ای یا الگویی باشد انتخاب شود. بعد از این مرحله باید پلان دقیق کارگاه ترسیم گردد در این ترسیم باید مسیر رفت و آمد کارگران، نوع چیدمان تجهیزات روشنایی، وضعیت پنجره ها و درب ها و سالم و معیوب بودن لامپ ها تعیین شود.

وسیله اندازه گیری روشنایی

اندازه گیری شـدت روشـنایی با دسـتگاهی بنام نورسنج یا لوكس متر انجام می شود. نورسنجها انواع مختلفی دارند ولی همه آنها در خصوصیات و قابلیتهایی مشترک هستند. هر نورسنج از سه جزء اساسی: دریافتكننده، پردازشگر و نمایشگر تشکیل شده است. مبنای محاسبات اکثر دستگاه ها معمولا لوکس می باشد.

قبل از آغاز سنجش عوامل زیان آور روشنایی از عملكرد دستگاه بايد اطمينان حاصل شود براي اين منظور قبل از اندازه گيري بايد روی فتوسل را بطور كامل پوشاند در صورتی كه دستگاه عدد صفر را نمايش دهد دستگاه آماده انجام كار می باشد این حالت را اصطلاحا کالیبراسیون نقطه صفر می گویند. كالیبراسـیون توسط منبع استاندارد باید در آزمایشگاه و تحت شرایط مخصوص باشد و در آن باید توسـط یک منبع نور با طیف كامل با تابش همدوس در فاصله معین روی سطح فتوسـل تابش نماید و با توجه به معلوم بودن دانسـیته نور روی سطح دریافتكننده، امکان انجام كالیبراسیون وجود دارد

روش کار با دستگاه نورسنج یا لوکس متر

برای اندازه گیری شـدت روشـنایی روی یک سـطح باید بدون تغییر در شرایط محیط و ایجاد سـایه یا نیم سـایه مزاحم، فتوسـل دسـتگاه روی سـطح مورد نظر قرار گیرد و شدت روشـنایی قرائت شـود. تغییر زاویه قرارگیری فتوسـل باعث خطا در اندازه گیری می شود. در اندازه گیری محیطی باید فتوسل در ارتفاع مورد نظر (ارتفاع عمومی سطح كار) به طور افقی قرار گیرد و شدت روشنایی قرائت گردد.

زمان سنجش روشنایی

یکی از معیارهای مهم در تائید اعتبار نتایج اندازهگیری روشنایی، زمان آن است در صورتی كه شيفت كاری شب و روز باشد جهت ارزيابی روشنايی مصنوعی در محيط كار بايد اندازه گيری صرفا شب انجام شود در صورتی كه انجام اندازه گيری در شب مقدور نباشد اينكار بايد پيش از طلوع آفتاب و بعد از غروب به گونه اي انجام شود كه نور طبيعی اثر مزاحمتی در هيچ يك از ايستگاههای مورد سنجش نداشته باشد.در صورتی كه فقط شيفت روزكار باشد سنجش بايد زمانی انجام شود كه نور طبيعی كمترين اثر مزاحمتی در ايستگاههاي مورد سنجش داشته باشد .سنجش درخشندگی بايد در زمانی انجام شود كه بيشترين نور در محيط كار وجود دارد.

نحوه انتخاب روش سنجش روشنایی

برای اندازه گیری روشــنایی عمومی، با انتخاب ایســتگاههای معین، شــدت روشــنایی عمومی محل در سـطح افق و ارتفاع معینی كه متناسـب با نیاز شـاغلین باشـد، اندازه گیری می شــود. در این روش برای بازرســی بهداشــتی، ایســتگاه بندی و اندازه گیری به دو روش عملیاتی امکانپذیر اسـت. این دو روش شـامل روش الگوی و روش شبکه ای می باشد. 

در روش الگوی 6 روش پیشنهاد شده است و پیش از سنجش باید کنترل نمود که آیا وضعیت روشنایی سایت با الگوهای اعلامی تطابق دارد یا خیر. استفاده از روش الگویی مورد تایید کمیته بهداشت حرفه ای کشور می باشد. استفاده از روش شبکه ای برای ارزیابی روشنایی عمومی و مقایسه با مقادیر  OEL توصیه نمی شود. لیکن در صورتی كه امکان تطبیق چیدمان چراغها بر یکی از الگوهای امکانپذیر نباشد، استفاده از روش شبکه ای با حداقل  30 و حداكثر  60 ایستگاه در هر محدوده سنجش مجاز می باشد.

نحوه سنجش روشنایی موضعی

در اندازه گيری روشنايی موضعي ، بايد روشنايی را زمانی كه كارگر به صورت معمول در محل كار خود مشغول انجام
كار است و روشنايی عمومي و موضعی روشن هستند ، در نقطه انجام كار ، اندازه گيری شود . دستگاه اندازه گيري به
نحوي بايد قرار گيرد كه به هنگام قرائت ، سطح فتوسل دستگاه سنجش روشنايی در راستای صفحه ای قرار گيرد كه
چشم كارگر به هنگام كار كاملا يا بيشتر مواقع با ان صفحه در تعامل است . اين صفحه می تواند در راستای عمودی ،
افقی و يا مورب باشد . در حين اندازه گيری دستگاه به گونه ای قرار داده شود كه سايه مزاحم بر روي سلول فتوسل قرار نگيرد.

براساس توصيه كميته فنی بهداشت حرفه ای ايران در اندازه گيری روشنايی موضعی سه ايستگاه كافی می باشد. اين سه ايستگاه در سطح كار كه بايد مورد سنجش قرار گيرد شامل: محدوده بيشترين زمان رؤيت و دو ايستگاه در طرفين آن در محدوده ديد است. و هيچ يك از اعداد قرائت شده نبايد از حدود توصيه شده پايين تر باشد.

عوارض کمبود روشنایی یا روشنایی نامطلوب در محیط کار

روشنایی ناقص یا نامطلوب می تواند علاوه بر اثرات مریی بر سیستم بینایی، اثرات غیر مریی شامل اثرات بر كارایی ذهنی و عصبی-روانی و فیزیولوژیک شاغلین داشته باشد. مطالعات متعددی ارتباط بین روشنایی با مولفه های بهداشت، ارگونومی و ایمنی را مورد تائید قرار داده اند. روشنایی مطلوب میتواند بر بهبود سلامت، آسایش، هوشیاری، خلق و خو، كیفیت خواب، سرعت كار، كاهش خطا، كاهش حادثه و كاهش غیبت از كار، كارایی و بهره وری موثر
باشد. روشنایی نامناسب یکی از ریسک فاكتورهای حوادث شغلی قلمداد می گردد.

ارگونومی نور و روشنایی موضوعی ثابت شده در محیط کار می باشد، بهبود روشنایی می تواند به بهبود پوسچر كار ( وضعیت قرارگیری بدن هنگام كار ) كمک كرده و از اختلالات اسکلتی عضلانی مرتبط با روشنایی جلوگیری كند. افراد برای انجام وظایف خود بسته به دقت و ظرافت كار، اندازه شی  و ماهیت كار به روشنایی مطلوب نیاز دارند و درصورتیكه معیارهای روشنایی تأمین نگردد فرد ناگزیر در وضعیت بدنی نامطلوب قرار گرفته و فشارهای بیومکانیکی بیشتری به ساختار اسکلتی عضلانی بدن وارد میشود كه زمینه ابتلاء به اختلالات اسکلتی ـ عضلانی را فراهم می کند.

كمیت و كیفیت روشنایی میتواند بر سلامت روحی روانی افراد نیز تأثیر بگذارد.

در پایان ذکر این نکته خالی از لطف نمی باشد که

روشنایی اضطراری كه مربوط به زمانهای خاص نظیر قطع جریان برق اصلی، تعمیرات سامانه اصلی تأمین روشنایی و هنگام حوادث است باید به طور مجزا به گونه ای تأمین شده باشد كه متوسط شدت روشنایی برای محیط های با خطر پایین  10 لوکس و خطر بالا از  20 لوکس برای فعالیت موقت كمتر نباشد در مسیرهای خروج اضطراری افراد، شدت روشنایی در كف مکان مورد نظر نبایستی از  50 لوکس كمتر باشد.